مقالات
انواع انحراف چشم در کودکان و بزرگسالان؛ علائم، علتها و تفاوتها
انحراف چشم یا استرابیسم (Strabismus) یکی از اختلالات شایع سیستم بینایی است که در آن دو چشم بهطور همزمان روی یک نقطه تمرکز نمیکنند. در این شرایط، یک چشم ممکن است در مسیر طبیعی قرار داشته باشد و چشم دیگر به سمت داخل، خارج، بالا یا پایین منحرف شود.
استرابیسم میتواند در هر سنی ایجاد شود، اما علل، علائم و روشهای درمان آن در کودکان و بزرگسالان تا حدی متفاوت است. تشخیص زودهنگام و انتخاب روش درمان مناسب نقش مهمی در حفظ عملکرد بینایی و جلوگیری از عوارض احتمالی دارد.
فهرست مطالب
انحراف چشم چیست ؟
برای ایجاد یک تصویر واضح و سهبعدی، هر دو چشم باید بهطور هماهنگ به یک نقطه نگاه کنند. این هماهنگی توسط عضلات خارجچشمی و سیستم عصبی کنترل میشود.
هرگونه اختلال در عملکرد عضلات چشم یا اعصاب کنترلکننده آنها میتواند باعث از بین رفتن این هماهنگی و ایجاد استرابیسم شود.
انحراف چشم ممکن است دائمی یا متناوب باشد و شدت آن در افراد مختلف متفاوت است.
انواع اصلی انحراف چشم
متخصصان چشمپزشکی استرابیسم را بر اساس جهت انحراف طبقهبندی میکنند.
۱. ازوتروپی (Esotropia) – انحراف چشم به داخل
ازوتروپی یکی از شایعترین انواع استرابیسم است. در این حالت یک یا هر دو چشم به سمت بینی منحرف میشوند. این نوع انحراف معمولاً در کودکان بیشتر دیده میشود، اما ممکن است در بزرگسالان نیز ایجاد شود.
علل شایع:
- عوامل ژنتیکی
- عیوب انکساری بهویژه دوربینی
- اختلالات عصبی
- برخی بیماریهای چشمی
علائم:
- چرخش چشم به سمت داخل
- دوبینی در برخی بزرگسالان
- کاهش دید عمقی
۲. اگزوتروپی (Exotropia) – انحراف چشم به خارج
در اگزوتروپی، چشم به سمت خارج و دور از بینی منحرف میشود. این نوع استرابیسم ممکن است در ابتدا فقط هنگام خستگی، بیماری یا عدم تمرکز ظاهر شود و به مرور زمان دائمی گردد.
علائم:
- انحراف چشم به بیرون
- بستن یک چشم در نور شدید
- خستگی چشم
- مشکلات تمرکز دید
اگزوتروپی از شایعترین انواع انحراف چشم در کودکان و نوجوانان محسوب میشود.
۳. هایپرتروپی (Hypertropia) – انحراف چشم به بالا
در این نوع، یک چشم نسبت به چشم دیگر در موقعیت بالاتری قرار میگیرد.
علل احتمالی:
- ضعف یا فلج برخی عضلات چشم
- اختلالات عصبی
- آسیبهای ناشی از ضربه
- مشکلات مادرزادی
بیماران معمولاً از دوبینی و خستگی بینایی شکایت دارند.
۴. هیپوتروپی (Hypotropia) – انحراف چشم به پایین
در هیپوتروپی، یک چشم پایینتر از موقعیت طبیعی قرار میگیرد.
این نوع انحراف نسبت به سایر انواع کمتر شایع است و معمولاً به مشکلات عضلانی، عصبی یا آسیبهای چشمی مرتبط است.
انواع انحراف چشم بر اساس زمان بروز
استرابیسم مادرزادی
این نوع معمولاً در ماههای اول زندگی ظاهر میشود و نیازمند ارزیابی تخصصی زودهنگام است.
در صورت عدم درمان، ممکن است منجر به تنبلی چشم شود.
استرابیسم اکتسابی
این نوع پس از دوران نوزادی ایجاد میشود و میتواند در کودکی یا بزرگسالی بروز کند.
علل آن شامل:
- عیوب انکساری
- بیماریهای عصبی
- ضربه
- دیابت
- سکته مغزی
است.
تفاوت انحراف چشم در کودکان و بزرگسالان
اگرچه ظاهر انحراف در هر دو گروه مشابه است، اما واکنش مغز به این مشکل متفاوت خواهد بود.
در کودکان
مغز کودک برای جلوگیری از دوبینی معمولاً تصویر چشم منحرف را نادیده میگیرد.
اگر این وضعیت درمان نشود، ممکن است منجر به آمبلیوپی یا تنبلی چشم شود که یکی از مهمترین عوارض استرابیسم در کودکان است.
در بزرگسالان
مغز توانایی سرکوب تصویر را به اندازه دوران کودکی ندارد.
به همین دلیل شایعترین علامت در بزرگسالان دوبینی است که میتواند زندگی روزمره، رانندگی و فعالیتهای شغلی را تحت تأثیر قرار دهد.
سوالات متداول
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر مراجعه به چشمپزشک ضروری است:
- انحراف قابل مشاهده چشم
- دوبینی
- بستن یک چشم هنگام نگاه کردن
- کج کردن سر برای دید بهتر
- خستگی مداوم چشمها
- کاهش تمرکز بینایی
- سردردهای مکرر
در کودکان، هرگونه انحراف چشم حتی اگر گهگاه مشاهده شود باید توسط چشمپزشک بررسی شود.
نوع درمان به علت ایجادکننده، شدت انحراف، سن بیمار و وضعیت بینایی بستگی دارد.
روشهای درمانی ممکن است شامل:
- عینک اصلاحی
- عینکهای منشوری
- درمان تنبلی چشم
- تمرینات بینایی در موارد منتخب
- تزریق بوتاکس
- جراحی استرابیسم
باشد.
در بسیاری از بیماران، جراحی زمانی انجام میشود که انحراف پایدار باشد یا درمانهای غیرجراحی نتیجه کافی نداشته باشند.
در جراحی استرابیسم، محل اتصال یا قدرت عضلات چشم تنظیم میشود تا تعادل میان عضلات برقرار گردد و چشمها هماهنگتر عمل کنند.
هدف جراحی میتواند شامل:
- بهبود راستای چشمها
- کاهش دوبینی
- بهبود عملکرد بینایی
- افزایش اعتمادبهنفس بیمار
باشد.
جمع بندی
استرابیسم یا انحراف چشم انواع مختلفی دارد و ممکن است به سمت داخل، خارج، بالا یا پایین ایجاد شود. این اختلال میتواند در کودکان یا بزرگسالان رخ دهد و بسته به علت زمینهای، علائم و روش درمان متفاوتی داشته باشد. تشخیص زودهنگام و مراجعه به چشمپزشک نقش مهمی در پیشگیری از عوارضی مانند تنبلی چشم در کودکان و دوبینی در بزرگسالان دارد. انتخاب بهترین روش درمان تنها پس از معاینه تخصصی امکانپذیر است.